بساط خــرده‌فــروش‌های واقعی جمع می‌شود؟

کسب‌وکارهای کوچک در حال بلعیده شدن توسط مال‌ها و پلتفرم‌ها

حتی قبل از همه‌گیری ویروس کرونا و تشویق به تغییر عادات مصرفی مردم نیز اوضاع و احوال کسب‌وکارهای خرد چندان مساعد نبود. زنگ خطر نابودی کسب‌وکارهای خردی که با سرمایه‌های اندک و شیوه‌های سنتی به‌ کار خود ادامه می‌دهند، مدت‌هاست به گوش می‌رسد.

این روند با گسترش ویروس کرونا شتابی باورنکردنی و البته مشروع پیدا کرد. روزهایی که قرنطینه جدی‌تر از این روزها بود و می‌بایست در خانه می‌ماندیم و چه بهتر که حتی برای خرید مایحتاج روزانه هم آن را ترک نمی‌کردیم. چنین فضایی به رونق چشمگیر کسب‌وکارها و فروشگاه‌های اینترنتی منجر شد و البته عرصه را بر خرده‌فروشان سنتی تنگ‌تر از همیشه کرد.

میان رقابت با مال‌ها و پلتفرم‌ها
پاییز سال گذشته، مدیر پروژه پایش تجارت الکترونیک ایران، اعلام کرده بود که تعداد خریدهای اینترنتی در ایران ۵۲ درصد افزایش داشته است. در همان زمان و در گزارش دیگری دبیر انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی در ایران اظهار امیدواری کرده بود که سهم خرید و فروش اینترنتی در کشور از ۵/۱ درصد معاملات کل بازار به ۵/۴ درصد برسد.

شاید در نگاه اول این میزان سهم از کل بازار چندان زیاد به‌ نظر نرسد، مخصوصا اگر آن را با آمارهای ۳۰ درصدی کشورهایی نظیر چین مقایسه کنیم. اما واقعیت این است که اگر پای صحبت کسبه قدیمی محلات بنشینیم، چندان راضی و امیدوار به ‌نظر نمی‌رسند. بسیاری از آن‌ها یک بار در رقابت با مال‌ها و فروشگاه‌های بزرگ بسیاری از مشتریان خود را از دست داده‌‌اند. برای نمونه تا پیش از دهه ۱۳۹۰ شمسی مجتمع‌های تجاریِ بزرگ در تهران تنها حدود ۹۰۴ هزار متر مربع از زمین‌های شهر را به خود اختصاص داده بودند.

از آغاز این دهه حداقل روی دو میلیون و ۲۵۰ هزار متر مربع از زمین‌های پایتخت چنین مجتمع‌هایی ساخته شده یا در حال ساخت است. اکنون اما به نظر می‌رسد خود این فروشگاه‌های بزرگ تجاری نیز رقیبی بسیار قدرتمندتر پیدا کرده‌اند که سرنوشت و آینده آن‌ها را در بسیاری از کشورهای جهان در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.

خطر حذف کارگران نیمه‌ماهر
غلبه شرکت‌هایی مانند آمازون بر فضای خرید و فروش همان‌قدر طرفدار دارد که مخالف. برای نمونه بریتانیایی‌ها اعلام کرده‌اند که با ورود و سیطره آمازون به این کشور، حدود ۹۰۰ هزار خرده‌فروش کار خود را از دست خواهند داد. این رقم معادل دو‌سوم کل خرده‌فروشانِ بریتانیایی است. آمازون همچنین قرار است مغازه‌های هوشمندی تأسیس کند که در آن‌ها نیازی به هیچ نوع نیروی انسانی نخواهد بود و حتی در این فکر است که برای سرعت ‌بخشیدن به فرایند ارسال محموله‌های پستی از پهپاد بهره بگیرد.

البته چنین تغییراتی در تاریخ سرمایه‌داری بی‌سابقه نیستند. در سرتاسر تاریخ سرمایه‌داری گرایشی به سمت کاهش عمومی موانع فضایی و سرعت‌ دادن به جابه‌جایی وجود داشته‌ است. اشکال زمانی و فضایی زندگی اجتماعی پیوسته دستخوش تحولات اساسی می‌شوند. جابه‌جایی هر روز سریع‌تر و مناسبات در بعد مکانی، هر روز نزدیک‌تر از پیش می‌شوند. اما این گرایش نه آرام و بدون مشکل است و نه غیرقابل برگشت.

علاوه بر این، تحولات اساسی در مناسبات فضایی و زمانی سبب ایجاد تنش و بحران است. شاهد این گفتار، شهرهای بسیاری هستند که با مشکلات فراوان مجبور به سازگار کردن خود با شرایط جدید شدند. برای نمونه اتحادیه‌ها در بریتانیا اعلام کرده‌اند که ورود آمازون به فضای خرید و فروش به ضرر کارگران نیمه‌ماهر و غیرماهر زن تمام می‌شود و آن‌ها از بازار کار حذف خواهند شد.

همه به‌روز نمی‌شوند
این تغییرات چه خوب باشند و چه بد، با سرعت بسیاری در حال وقوع هستند و به‌ نظر می‌رسد تنها کسب‌وکارهایی می‌توانند خود را نجات دهند که با شرایط جدید وفق پیدا کنند. مثلا در آمریکا تعداد خرده‌فروشانی که به فروش آنلاین روی آورده یا زیرمجموعه شرکت آمازون قرار گرفته‌اند، در حال افزایش است. یقینا اما تمامی کسب‌وکارهای خرد توانایی مالی و سواد تکنولوژیکِ لازم برای به‌روزرسانی خود را ندارند و همین امر باعث شده که در خطر نابودی قرار بگیرند.

پی‌نوشت: برای نگارش این مطلب از آمارهای روزنامه گاردین، مجله فوربس و سایت ایلنا استفاده شده ‌است.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.